Aanloop tot de wereldtop
Rond 1700 behoorde de Republiek, zoals Nederland destijds genoemd werd, tot de wereldtop op het gebied van cultuur en wetenschap. De zeventiende eeuw was hier een voorbereiding op geweest. Een drietal aanleidingen waren:
1. Holland en Zeeland, welvarende aan zee gelegen gewesten (voorlopers van de huidige provincies) waren al vanaf 1600 het centrum van een wereldomspannend handelsnetwerk vormde. Deze gewesten hadden contact met talloze plekken over de wereld. Op het plaatje hiernaast zijn de verschillende handelsroutes te zien die de Republiek der Nederlanden had met de rest van de wereld. Meer informatie hierover is te vinden op: www.wereldorientatie.net
Handelswegen in de 17e eeuw
Deze contacten zorgden ervoor dat naast vreemde goederen, ook kennis naar de Republiek der Nederlanden werd gehaald. Deze informatie-uitwisseling bestond onder andere uit boeken.
2. De Reisverhalen van scheepsjongens hadden ook invloed op de informatie-uitwisseling. Zij konden veel vertellen over de ‘vreemde’ wereld die zij met eigen ogen hadden gezien.
3. De missies naar exotische gebieden zorgde niet alleen dat het Nederlandse handelsnetwerk werd uitgebreid, maar zorgde ook dat informatie vanuit andere delen van de wereld naar de Republiek der Nederlanden werd gebracht.
Republiek der Verenigde Nederlanden als kenniscentrum van de wereld
In Amsterdam kon men destijds voor het eerst kennis over andere werelddelen krijgen. Goederen werden meegenomen en tentoongesteld en de kennis over andere culturen en landen werd opgeschreven. De Republiek der Nederlanden had voorsprong op andere landen op het gebied van kennis, omdat de nieuwe informatie vaak als eerste in ons land aankwam. Bovendien kende Nederland een hoge mate van vrijheid vergeleken andere landen, waardoor wetenschappers en andere vooraanstaande lieden vanuit heel Europa op de nieuwe kennis afkwamen, die zij veelal niet konden verkrijgen in eigen land. Dat had ook te maken met de beperkte censuur die gelegd werd op boeken; in de Republiek der Nederlanden was men vrijer om te zeggen en schrijven dan in andere Europese landen in die tijd. De aanwezigheid van nieuwe kennis en het grote aantal geleerden maakte de Nederlandse maatschappij een echte kennismaatschappij. Ook waren er de bibliotheken waar veel kennis aanwezig was, een afbeelding hiervan is hieronder te zien.
Religie en de wereldtop
De nieuwe kennis over taal en cultuur was soms in strijd met de opvattingen van de Bijbel en de Klassieken, die ook een prominente rol hadden in het wereldbeeld van deze periode. Er ontstond een strijd tussen de mensen die de Bijbel letterlijk namen en de vernieuwende filosofen, die met hun ideeën tegen de inhoud van de Bijbel ingingen. Er werd dus getwijfeld aan de waarheid van religie. Een goed voorbeeld hiervan is de strijd tussen de filosoof Descartes en de Utrechtse theoloog Voetius rond 1639. In de competitie over de waarheid speelde de drukpers een belangrijk rol. Een interessant feit is dat het pocketboek in de 17e eeuw de grondslag vormde voor de kennisverspreiding. Deze kleine boekjes waren goedkoop omdat ze goed te vervoeren waren. De Hollandse drukpers leverde een groot aandeel van de boeken voor de hele wereld. Meer informatie hierover is te lezen in het boek van Ann Goldgar, Impolite Learning, Yale UP, 1995.
Meer informatie over de boekdrukkunst.
Klassieken
De studie naar de Klassieke Oudheid; de studie van de taal, literatuur, geschiedenis, filosofie, kunstvormen en andere aspecten van de oude Grieken en het oude Rome.
In het begin van de 18e eeuw werd de Republiek der Nederlanden een toppositie toegekend. Eeuwenlang werden eigenschappen van het Nederlandse volk aangewezen als reden voor deze positie. Deze reden is echter achterhaald en is dus niet waar. Er zijn betere redenen aan te wijzen voor het succes. Daarvan zijn er hierboven al een aantal genoemd: de handelsstromen die goederen en kennis aanvoerden naar de Republiek der Nederlanden bijvoorbeeld. De VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) bezat een groot handelsnetwerk tussen Europa en Azië in de 17e een 18e eeuw. Hieronder een afbeelding van een VOC-schip.
Verder is het belangrijk dat de kennis zich niet alleen bij de elite bevond. Zo hadden scheepsjongens enige kennis over andere continenten dankzij hun ervaringen op zee. Als zij thuis kwamen vertelden zij hun vrienden en familie over hun avonturen en bleef de kennis vanuit de vreemde wereld niet alleen in elitekringen. Bovendien kende men het zogenaamde ‘leesverslag’ dat goed leesbaar was voor een breed publiek. Tot slot was de Republiek der Nederlanden het meest verstedelijkte land van de wereld. De urbanisatiegraad in Holland en Zeeland was 61%, in de Republiek der Nederlanden was het 42% en in de rest van de wereld slechts 10%.
Gevolgen voor platteland
Een gevolg van het succes van de Republiek der Nederlanden was dat het platteland een minder belangrijke rol innam dan voorheen. Hoewel het platteland nog steeds verantwoordelijk was voor de voedselvoorziening, werd er ook voedsel uit andere landen gehaald. De handel zorgde dat men flexibeler kon zijn en de steden minder afhankelijk van het platteland waren. De invloed vanuit het platteland daalde dan ook. Hierdoor hadden ook de eigenaren van het platteland (de adel) minder invloed terwijl de burgers het juist meer voor het zeggen kregen.
Stedelijk leven; keuzevrijheid en creativiteit
De stedelingen in de vroegmoderne tijd werden gekenmerkt door creativiteit en keuzevrijheid doordat zij voortdurend onderhevig waren aan verandering, vernieuwing en flexibiliteit. De constante immigratie- en handelsstroom zorgden dat de Nederlandse steden in de steeds opnieuw werden voorzien van nieuwe goederen, nieuwe kennis en nieuwe culturen. Nederlandse stedelingen werden hierdoor ‘open-minded’: ze stonden open voor vreemde en nieuwe zaken.
Immigratie in de Republiek der Nederlanden
De Republiek der Nederlanden trok tussen 1650 en 1800 1,5 miljoen immigranten. Deze immigranten brachten andere talen en godsdiensten met zich mee. De immigratie kwam niet alleen voort uit de populariteit van de Republiek der Nederlanden, maar was ook nodig om de lege plekken in de samenleving op te vullen die ontstonden door de hoge sterftecijfers in de ongezonde steden. Bovendien was de immigratie belangrijk om het handelsnetwerk in stand te houden. De Republiek der Nederlanden veroverde namelijk steeds meer gebieden over de hele wereld, waar handelsposten werden gesticht. Voor het beheren van die handelsposten was mankracht nodig.
Problemen met diversiteit
Binnen de Republiek der Nederlanden was er was sprake van een grote diversiteit op sociaal, geografisch, taalkundig en religieus gebied. Door de tegenstellingen op religieus gebied ontstond een splijting in de maatschappij. Er was geen sprake van een uniforme gedragscode in de Republiek der Nederlanden, waardoor een probleem met de tolerantie ontstond. Hoe moest men om gaan met zo veel diversiteit?
Regenten (bestuurders in die tijd) konden niet anders dan zich zo goed mogelijk aanpassen aan de omstandigheden. In de Republiek der Nederlanden bestond destijds nog geen koning of politie die hen konden helpen.
Tolerantie in de Republiek der Nederlanden
Hoewel niet alles in de Republiek der Nederlanden werd toegestaan, was ons land vele malen toleranter dan andere landen in Europa. Zo werd in Frankrijk het leven onmogelijk gemaakt voor protestanten door de katholieke koning. De Franse hugenoten, maar ook de intellectuele katholieken kwamen daardoor in grote getallen naar de Republiek der Nederlanden. De hoge mate van tolerantie in vergelijking met andere landen was erg belangrijk voor de Republiek der Nederlanden in die tijd omdat dat kennis aan trok. Wetenschappers, kunstenaars en andere geleerden kwamen hier naartoe omdat zij hier hun beroep vrij konden uitvoeren. Zoals gezegd was kende ons land een minder strenge censuur en was de tolerantie ten opzichte van vreemde ideeën en bevolkingsgroepen juist groter.
Preventieve Censuur
De tolerantie van de Republiek der Nederlanden is terug te vinden in het feit dat de Republiek destijds geen preventieve censuur kende. Dit betekent dat een boek achteraf werd gecensureerd. Pas nadat het boek was gedrukt en uitgebracht, konden ‘verkeerde’ ideeën en opmerkingen worden verwijderd. De boeken waren op dat moment echter al verspreid waardoor de kennis alsnog een heleboel mensen had bereikt. Veel boeken die in andere landen verboden waren konden hierdoor wel in de Republiek gedrukt worden. Bovendien was een boek nooit overal verboden doordat een verbod slecht voor een stad gold. De stad Amsterdam kon een bepaald werk verbieden, maar datzelfde werk kon wel worden toegestaan door een andere bijvoorbeeld Utrecht. De Nederlandse maatschappij werd hierdoor zeer aantrekkelijk als kennismaatschappij. De kennis die in Europa in omloop was, was tenslotte te vinden in de ons land! Dit alles maakte de Republiek een aantrekkelijk land om te verblijven.
Ten tijde van de Vrede van Utrecht was de Republiek der Nederlanden een internationaal kruispunt van intellectuelen. Het tijdschrift was, naast boeken, erg belangrijk in de Republiek der Nederlanden omdat het nieuwe ontwikkelingen snel onder een groot publiek kon verspreiden. Bovendien bood het een kans voor jonge en onbekende geleerden om hun ideeën te verkondigen doordat tijdschriften destijds gebaseerd waren op ingezonden brieven. In 1713 was de koopkracht in de Republiek der Nederlanden hoog. Alle belangrijke mensen met geld kwamen vanuit heel Europa naar de Republiek. Er was dan ook van alles te krijgen, zoals interessante boeken en voorwerpen vanuit de meest vreemde landen.
Aan alles komt een einde
Helaas komt aan alles een einde. Zo ook aan de vooraanstaande positie van de Republiek der Nederlanden. Andere landen in Europa, in het bijzonder Engeland, namen het stokje langzamerhand over. Het handelsnetwerk van de Republiek der Nederlanden brokkelde af; en zo ook de toevoer van kennis. Daarbij nam ook de tolerantie in andere gebieden in Europa toe. Hierdoor was de Republiek der Nederlanden niet langer het enige land waar intellectuelen uit heel Europa hun ideeën op de vrije loop konden laten gaan. Daarnaast veranderde de houding van de Nederlanders. De welvaart in steden en de voorheen bruisende handel namen beide af met als gevolg dat de immigratie en uiteindelijk de diversiteit daalden. Deze veranderde houding werd versterkt door de haatverhouding tussen de Fransen en de Republiek. De oorlog die vooraf ging aan de Vrede van Utrecht, maakten de Republiek der Nederlanden en Frankrijk grote tegenstanders. Zoals eerder genoemd, leefden er echter een grote groep Fransen in ons land. De Nederlanders wisten destijds niet goed wat ze met al die Fransen aanmoeten. De gedachte dat de Fransen de oorspronkelijke Republiek aantasten vormde de grondslag voor het politiek nationalisme. Hierdoor besloot de Republiek dat alles in het Nederlands moest worden gepubliceerd. Dit had een negatief effect, aangezien het juist het open, toegankelijke systeem was waaraan de Republiek der Nederlanden haar toppositie in Europa te danken had. De aftakeling van de Republiek ging stap voor stap, met een terugloop van de boekhandels, de tolerantie die in andere gebieden groter werd enzovoort. Dit proces wordt ook wel ‘closing of the Dutch mind’ genoemd; Nederland werd een steeds verder naar binnen gekeerd land.
Stellingen/vragen achteraf:
- Op welke positie staat Nederland nu in vergelijking tot de rest van de wereld?
- Hoe kan Nederland weer tot de wereldtop gaan behoren?
- Is de ‘closing of the Dutch mind’ nog steeds merkbaar in de Nederlandse samenleving van vandaag?
- Vroeger was het tijdschrift een belangrijke bron voor kennisuitwisseling. Wat is nu het meest invloedrijke medium?