In 1713 zag de samenleving van Nederland er heel anders uit dan tegenwoordig. Hoe zag de academische wereld er vroeger uit? De Universiteit Utrecht kent een rijke historie. Al vanaf het moment dat de Universiteit Utrecht werd opgericht, heeft zij een grote invloed gehad op de samenleving. Die invloed is tot op de dag van vandaag nog sterk merkbaar in de Utrechtse samenleving. Utrecht staat internationaal bekend als een kennis centrum door onder andere de universiteiten. Maar ook dichter bij huis heeft het gevolgen voor de inrichting van onze maatschappij via architectuur, culturele initiatieven en het culturele erfgoed waar je dagelijks langs kunt lopen of fietsen.
Rond 1200 werden de eerste Universiteiten van Europa gesticht. Dit gebeurde het eerst in het zuiden van Europa, bijvoorbeeld in Bologna, Padua en Parijs. Dit kwam omdat daar al een grote urbanisatie op gang gekomen was. Hierdoor kwamen studenten en docenten samen en verenigden zich. Zo noemde men universiteiten ook wel Universitas Magistrorum et Scholarium: Gemeenschappelijk samenzijn van Docenten en Studenten. Pas 375 jaar later, in 1575 dus, werd de eerste Nederlandse Universiteit, die van Leiden, gesticht.
De stichting van universiteiten
Universiteiten werden om meerdere redenen gesticht:
- Het opvoedkundige ideaal was een eerste reden: de universiteit zou studenten opvoeden.
- Er waren geschoolde mensen nodig, zoals juristen. Dit kwam doordat veel landen in de vroegmoderne tijd een nieuwe wetgeving ontwikkelden. Doordat veel landen het Katholicisme hadden ingeruild voor het Protestantisme moesten er ook nieuwe theologen worden opgeleid.
In de Vroegmoderne Tijd waren er twee soorten universiteiten:
- de universiteiten waren opgebouwd volgens het Bologna- model
- ofwel volgens het Parijse model. Bij het Parijse model was er een door docenten bepaald aanbod van onderwijs, hoewel bij het Bologna- model juist de studenten bepaalden wat er werd onderwezen. Zij zochten dan ook de docenten uit.
Op alle universiteiten werd het onderwijs verdeeld over vier faculteiten:
-Theologie
-Rechten
-Geneeskunde
-de Artes.
Er was ook een algemeen vakkenpakket dat alle studenten moesten volgen, de Artes Liberales oftewel de Vrije Kunsten. Dit waren zeven vakken: grammatica, retorica, logica en wiskunde, muziek, astronomie en geometriek.
De universiteiten van vroeger hadden een andere manier van doceren dan tegenwoordig. Er waren vier gangbare vormen: de Lectio, Auctoritates, Quastiones en Disputatio. Zo waren er vormen waarbij alleen de docent aan het woord was en de studenten luisterden en noteerden. Dit was het geval bij de Lectio en de Auctoritates. Dan was er een tussenvorm, waarbij de docent wel aan het woord was maar ook vragen stelde aan de studenten. Dit heette de Questiones. De vorm waarbij de studenten het meest actief waren was de Disputatio. Hierbij moesten studenten in groepen een stelling verdedigen over een bepaald, vaak actueel, onderwerp. Soms kwamen er ontzettend veel gewone mensen, bijvoorbeeld uit de stad, kijken naar deze discussies.
Disputatio
Een actueel onderwerp waarover een disputatio zou kunnen worden gevoerd als dit nog een eigentijdse onderwijsmethode was geweest, is bijvoorbeeld de klimaattop in Kopenhagen. Internationaal maken staatshoofden en wereldburgers zich zorgen om de stijgende zeespiegel, uitstervende ijsberen, droogte, honger en armoede als gevolg van de opwarming van de aarde, die hoofdzakelijk wordt veroorzaakt door de uitstoot van broeikasgassen. In Kopenhagen kwamen wereldleiders bij elkaar om de discussiëren over een mogelijke oplossing voor het probleem. In een disputatio zou de stelling waarover gediscussieerd wordt gepresenteerd kunnen worden als een mogelijke oplossing. Bijvoorbeeld: “De politiek zou alle burgers moeten verplichten om milieubewuster te leven” of “Niet-‘groene’ producten zouden duurder moeten zijn dan groene producten.”
Kleinschalig en Elitair
De universiteit in 1713 en daaromtrent was een onderwijs- en opvoedkundige instelling. De studenten – over het algemeen leden van de hogere burgerij, edellieden en hun beschermelingen – werden niet alleen onderwezen omtrent hun vakgebied, maar tevens opgeleid en klaargestoomd voor hun (vaak vrij hoge) plek in de maatschappij. Dit was onder andere mogelijk doordat de groepen studenten vaak erg klein waren. De docent kende zijn studenten en wist wie hij onderwees als hij voor een klas stond. Colleges vonden plaats in kleine, besloten lokalen. De grote collegezalen waren vooral bedoeld voor openbare colleges. Deze waren gratis en stelden over het algemeen niet erg veel voor. Soms werden ze zelfs niet gegeven, terwijl ze wel op de planning stonden. De opkomst was over het algemeen ontzettend klein. Rond 1713 werd er nauwelijks onderzoek gedaan aan de universiteit. De colleges bestonden hoofdzakelijk uit het lezen, herlezen, interpreteren en herinterpreteren van teksten van klassieke denkers. De universiteit was in feite een erg conservatieve, kleinschalige, elitaire instelling.
Internationaal karakter
De universiteit was tot op zekere hoogte ook een internationale instelling. Vooral in de eerste helft van de achttiende eeuw trok de Universiteit van Utrecht erg veel buitenlandse hoogleraren en studenten. Deze hoogleraren kwamen vaak vooral vanuit Duitsland naar Utrecht, maar soms ook vanuit Frankrijk, het huidige België of Engeland. Universiteiten probeerden vaak de paar goede en befaamde hoogleraren en professoren bij elkaar weg te ‘kopen’ door ze hogere salarissen te bieden voor een vergelijkbare positie. De academische status van een universiteit werd vooral bepaald door de populariteit en het vakmanschap van de hoogleraren.
De Verlichting
In het begin van de achttiende eeuw stond de Westerse wereld aan de vooravond van een grote verschuiving in het kijken naar en denken over de wereld: de Verlichting. Deze kwam ongeveer halverwege de achttiende eeuw, enkele decennia na de tekening van de Vrede van Utrecht, tot volle bloei. Opvallend is echter dat de eerste tekenen van het veranderde denken niet van de universiteiten kwamen, maar uit de maatschappij. Denkers en wetenschappers die niet verbonden waren aan universiteiten gingen voorop, maar werden nauwelijks geaccepteerd door de academische wereld. Willem Frijhoff schrijft daarover: “Many universities were hostile to the new learning. Indeed, the great revival of science largely bypassed the universities.”
Universiteit en Maatschappij
De vroege Universiteit van Utrecht uit 1713 had nauwelijks enige vorm van wisselwerking met de maatschappij als geheel. De enige poging van de Universiteit om zich vanuit haar academische ivoren torentje van kennis over de minder bevoordeelde burger te ontfermen, waren de openbare colleges, die werden verwaarloosd alsof ’t eigenlijk maar om een flauw projectje ging. Alleen de hogere burgerij, de adel en hun beschermelingen hadden toegang tot de universiteit: de rest van Utrecht kwam in de praktijk niet in aanraking met de academische wereld. Aangezien er ook nauwelijks eigen onderzoek werd gedaan, had de universiteit de samenleving zelfs op dat gebied weinig te bieden. Op intellectueel niveau vond er nauwelijks tot geen interactie plaats tussen de Universiteit en de samenleving in 1713.De Universiteit Utrecht vandaag de dag
De stad Utrecht neemt in Nederland een belangrijke plek in wat betreft onderwijs. In Utrecht zijn vier universiteiten gevestigd, namelijk de Universiteit Utrecht, de Universiteit voor Humanistiek, de Universiteit Nimbas en de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht, die deel uitmaakt van de Universiteit van Tilburg. De Universiteit Utrecht is de grootste universiteit van Utrecht en Nederland, maar wordt ook internationaal beschouwd als een van de betere universiteiten. De Universiteit Utrecht heeft ook een grote invloed op de stad Utrecht op gebieden als architectuur, cultuur, maar ook het internationale karakter van de stad wordt grotendeels bepaald door de universiteit.
Op het gebied van de architectuur uit de invloed van de Universiteit Utrecht zich voornamelijk in de universiteitsgebouwen in Utrecht, die een combinatie zijn van moderne architectuur en historische vestigingen die behouden blijven. Voorbeelden van de moderne architectuur in Utrecht zijn het Educatorium, gebouwd in 1997 door Rem Koolhaas, de Universiteitsbibliotheek op de Uithof, uitgevoerd door Wiel Arets en het Minnaertsgebouw van Willem Jan Neutelings. Maar de Universiteit Utrecht zet zich ook in voor het behoud van historische locaties in de binnenstad van Utrecht. Dit gebeurde bijvoorbeeld bij het voormalige paleis van Lodewijk Napoleon, waarvan er universiteitsgebouwen zijn gemaakt om het culturele erfgoed te kunnen behouden.
De Universiteit Utrecht geniet van nationaal en internationaal aanzien. Dit heeft geleid tot grootschalige internationalisatie van de aangeboden programma’s van de universiteit, maar ook tot de oprichting van het University College Utrecht in 1998. Dit is het honors college van de universiteit en is gericht op studenten die internationaal georiënteerd zijn, dat wil zeggen dat de Nederlandse en buitenlandse studenten die deelnemen aan dit programma, door deze internationale samenwerking een breder beeld krijgen van de wereld en dus ook hun studie op een bijzondere manier verbreden. Ruim een derde van de studenten van het University College komen uit het buitenland. Doordat de universiteit zich zo sterk op het buitenland richt, krijgt de Utrechtse samenleving ook direct te maken met al deze internationale invloeden.
Aangezien Utrecht zich sterk profileert als een kenniscentrum, is Utrecht ook echt een studentenstad. Van de 300.000 inwoners zijn er ruim 50.000 student, wat dus inhoudt dat een zesde van de Utrechtse bevolking studeert. Dit uit zich onder andere in vele culturele en intellectuele initiatieven binnen de stad. Kijk bijvoorbeeld maar naar de vele festivals die er in Utrecht gehouden worden, zoals het Nederlands Filmfestival, het Springdance festival en nog vele andere. Een ander voorbeeld zijn de culturele zondagen die in Utrecht georganiseerd worden. Dit zijn culturele evenementen die geïnspireerd zijn door een bepaalde locatie, thema of kunstvorm.
Het nieuwste honors programma van de Universiteit Utrecht, het Humanities College, is een goed voorbeeld van de culturele samenwerking tussen de universiteit en de stad. Bij dit programma werken de studenten nauw samen met de organisatie de Vrede van Utrecht. De studenten volgen eerst een aantal colleges om een goed beeld te kunnen vormen over de verdragen die getekend zijn tijdens de Vrede van Utrecht om vervolgens mee te werken aan een aantal projecten, georganiseerd door de Vrede van Utrecht, om deze historische gebeurtenis te herdenken. Dit programma is een initiatief van de stichting de Vrede van Utrecht en de Universiteit Utrecht.